Nguyễn Quang A, ngày 26/12/2025
Sau Hội nghị TW 15 của ĐCSVN (kết thúc 23-12-2025) ai cũng biết TBT đương nhiệm của ĐCSVN sẽ chắc chắn là TBT trong khóa 14 (do chính ông nói ra một cách gián tiếp, và tất cả mọi người biết tiếng Việt đều phải rút ra kết luận như thế). Nhưng danh sách khoảng 200 ủy viên TW, 17-19 ủy viên BCT và 4 hay 3 người còn lại trong ngũ hay tứ trụ (chủ tịch nước, thủ tướng, chủ tịch quốc hội và thường trực ban bí thư) trong 5 năm tới là ai thì vẫn là bí mật nhà nước cấp tuyệt mật cho đến 25-01-2026 và kẻ tiết lộ phải chịu án tù từ 5 đến 10 năm. Thế nhưng chưa đầy 12 giờ sau khi Hội nghị 15 kết thúc hãng tin Bloomberg loan TBT sẽ kiêm luôn chức chủ tịch nước. Tại Việt Nam cũng xôn xao tin đồn như thế và người ta còn kháo nhau về danh sách 19 vị trong BCT. Như thế hẳn phải có ai đó trong khoảng 200 người dự (hay phục vụ) Hội nghị 15 đã cung cấp thông tin cho Bloomberg. Hoặc đó chỉ là tin đồn (thường tỏ ra là đúng).
Tôi cứ coi đó là tin đồn và chỉ bình luận sơ qua về sự hay sự dở của cái được cho là “nhất thể hóa” này và hy vọng những người dự đai hội 14 của ĐCSVN sẽ suy ngẫm, cân nhắc và quyết định bằng lá phiếu của mình.
- “Nguyên tắc tập trung dân chủ, tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách” là nguyên tắc chủ chốt của ĐCSVN [1], và được coi như một phần quan trọng của tư tưởng HCM [2].
- Việc nhất thể hóa (nôm na là bí thư đảng ở một cấp kiêm luôn chức vụ cao của chính quyền ở cấp đó) đã được thảo luận khá rôm rả ở Việt Nam, chí ít từ 2015 và Quảng Ninh là tỉnh đầu tiên được phép tiến hành thí điểm từ 2015. Cũng đã có những bài viết mang tính tổng kết việc nhất thể hóa [2] được giải búa liềm vàng. Nhiều ý kiến cho rằng phải “quyết liệt nhất thể hóa,” “phải làm không thể trì hoãn được nữa” nhưng “khó khăn nhất trong quá trình ‘nhất thể hóa’ là công tác cán bộ,” vân vân. Rồi đến năm 2022 Quảng Ninh dừng thí điểm mô hình “tiên phong” [3}. Những thí điểm này chủ yếu là ở mức địa phương (tỉnh, huyện, xã thôn). Nhất là mức thôn vì việc thực hiện Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã phường, thị trấn ngày 20-4-2007 do UBTVQH ban hành có thể chưa hợp với ý lãnh đạo (nhiều thôn bầu trưởng thôn không là đảng viên, ngược với giới thiệu của cấp ủy) và những vấn đề dân quyết định khác chưa thật hiệu quả [4] và pháp lệnh được thay thế bằng Luật số 10/2022/QH15 của Quốc hội Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở. Việc nhất thể hóa dứt khoát hạn chế quyền bầu trưởng thôn hay tổ trưởng dân phố và tất nhiên giảm được một số cán bộ nhất là số không chuyên trách [2].
- Việc nhất thể hóa ở cấp trung ương (cụ thể là TBT kiêm Chủ tịch nước, CTN, chưa bao giờ xảy ra trong ĐCSVN trừ những giai đoạn ngắn đặc biệt (chưa bao giờ quá nửa nhiệm kỳ, 2 năm rưỡi, hoặc 6 tháng ). Tập quán cũng là một phần của thể chế, việc nhất thể hóa làm xói mòn thể chế “lãnh đạo tập thể, cá nhân phụ trách” và có lẽ không nhất quán với nhận xét của TBT khi ông kiêm nhiệm chức CTN về ” Mô hình tổ chức của Đảng và hệ thống chính trị vẫn còn những bất cập, làm cho ranh giới giữa lãnh đạo và quản lý khó phân định, dễ dẫn đến bao biện, làm thay hoặc buông lỏng vai trò lãnh đạo của Đảng” [1] (tôi nhấn mạnh).
Trên đây là những dữ kiện. Dưới đây tôi phân tích sơ về cái hay và cái dở của sự nhất thể TBT-CTN.
- 4. Cái hay của sự nhất thể TBT-CTN
4.1. Giải quyết được vấn đề được cho là vấn đề lễ tân khi TBT đi thăm nước ngoài (nhất là thăm các nước dân chủ và gặp gỡ các tổng thống hay thủ tướng của họ). Nhưng việc Tổng thống Obama tiếp TBT Nguyễn Phú Trọng tại Nhà Trắng, hay Tổng thống Biden nhận lời mời của TBT ĐCSVN đến thăm Hà Nội cũng như TBT Tô Lâm trong 14 tháng đã đi thăm cấp nhà nước đến hơn 15 nước trong đó có 6 nước dân chủ (Anh, Pháp, Indonesia, Malaysia, Mông Cổ, Ireland), nâng cấp quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với Pháp, Anh, Indonesia, Malaysia, Singapore; đối tác chiến lược với Belaruss, Azerbaijan, Kazakstan; đối tác toàn diện với Mông Cổ. Như thế cái gọi là vấn đề lễ tân thực ra không phải là vấn đề.
4.2. Có một số ý kiến được báo Nhân dân từ 2018 nêu: việc nhất thể sẽ có lợi trên nhiều phương diện, cả đối nội và đối ngoại nhưng không thấy nêu được rõ chúng là gì dù được Đại hội XI và XII ĐCSVN đã bàn về vấn đề này [5].
- 5. Cái dở của việc nhất thể TBT-CTN
5.1 Tập trung quyền lực vào tay một người sẽ có thể làm xói mòn thể chế “lãnh đạo tập thể, cá nhân phụ trách,” có thể dẫn đến khả năng chuyên chế (thậm chí độc tài cá nhân) cao hơn; mặc dù có một số người cho thế là “sáng suốt,” là dẫn đến “sự thống nhất chỉ đạo” nhưng suy nghĩ kỹ thì tuyệt nhiên không sáng suốt (hoặc gián tiếp thú nhận sự không thống nhất trong lãnh đạo cao nhất); có thể dẫn đến sai lầm nghiêm trọng trong các quyết định chiến lược với những hệ quả khôn lường cho bản thân ĐCSVN và cho đất nước và đây là cách sao chép mô hình của Đảng Cộng sản Trung Quốc.
5.2 Nghiên cứu quốc tế về thực tiễn phát triển kinh tế của các chế độ chuyên chế và dân chủ trong lịch sử Gs. Carl Henrik Knutsen của Đại học Oslo đã chứng minh bằng tư liệu rằng trong dài hạn các chế độ dân chủ có tăng trưởng kinh tế trung bình cao hơn hẳn (2,4 lần) các chế độ chuyên quyền; và trong các chế độ chuyên quyền thì các chế độ có mức thể chế hóa càng cao thì có thành tích càng tốt. Và như thế, trong dài hạn, sự nhất thể hóa TBT-CTN là có hại cho tăng trưởng kinh tế nói riêng [6] và có thể có nhiều cái hại khác về mặt chính trị và xã hội.
Chính vì thế tôi nghĩ rủi ro rất lớn của việc nhất thể hóa này đối với đất nước và với bản thân ĐCSVN là tuyệt nhiên không đáng với những “điều lợi” không tồn tại hay mơ hồ. Vì thế tôi nghĩ gần 1.600 đại biểu dự Đạih hội 14 của ĐCSVN nên suy ngẫm, thảo luận, cân nhắc và quyết định về việc có nhất thể TBT-CTN hay không bằng lá phiếu của mình.
Ghi chú
[1] https://www.qdnd.vn/chinh-tri/cac-van-de/tong-bi-thu-chu-tich-nuoc-to-lam-tiep-tuc-doi-moi-manh-me-phuong-thuc-lanh-dao-cam-quyen-cua-dang-yeu-cau-cap-bach-cua-giai-doan-cach-mang-moi-794653 [2] https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/chinh-tri-xay-dung-dang/-/2018/825023/view_content [3] https://thanhnien.vn/quang-ninh-se-dung-thi-diem-nhieu-mo-hinh-tien-phong-1851499344.htm3 [4] https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p_l%E1%BB%87nh_th%E1%BB%B1c_hi%E1%BB%87n_d%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_%E1%BB%9F_x%C3%A3,_ph%C6%B0%E1%BB%9Dng,_th%E1%BB%8B_tr%E1%BA%A5n_(Vi%E1%BB%87t_Nam) [5] https://nhandan.vn/special/TBT-lam-Chu-tich-nuoc/index.html [6] https://tapchidantri.org/ban-tiep-ve-dan-chu-chuyen-quyen-va-phat-trien-kinh-te/#:~:text=Nh%C6%B0%20th%E1%BA%BF%20s%E1%BB%B1%20l%E1%BB%B1a%20ch%E1%BB%8Dn,t%E1%BB%97i%20t%E1%BB%87%20nh%E1%BA%A5t%20c%C3%B3%20th%E1%BB%83. Và các clip số 40, 46 trên kênh Ý vụn.